अनुमानप्रमाणम्

परिभाषा (Definition)

तर्कसङ्ग्रहे अनुमानस्य लक्षणम् एवम् उक्तम् -

अनुमितिकरणम् अनुमानम्।

अनुमितिः नाम व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यं ज्ञानम्।

In the Tarkasaṅgraha, inference (anumāna) is defined as the instrument of inferential cognition. Inferential cognition is knowledge born from the cognition of the presence of the probans (hetu) in the subject (pakṣa), qualified by the invariable concomitance (vyāpti).

अनुमानस्य अवयवाः (Components of Inference)

१. पक्षः (Pakṣa - Subject)

यत्र साध्यसंशयः स पक्षः। The locus where there is doubt about the probandum. उदाहरणम्: पर्वतः (The mountain)

२. साध्यम् (Sādhya - Probandum)

यत् सिद्धं कर्तुम् इष्यते तत् साध्यम्। That which is to be established. उदाहरणम्: वह्निमान् (possessing fire)

३. हेतुः (Hetu - Probans)

येन साध्यं साध्यते स हेतुः। That by which the probandum is established. उदाहरणम्: धूमवत्त्वात् (because of possessing smoke)

४. व्याप्तिः (Vyāpti - Invariable Concomitance)

साध्यव्यापकत्वं हेतोः व्याप्तिः। The pervasion of the probans by the probandum. उदाहरणम्: यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः (Wherever there is smoke, there is fire)

प्रसिद्धम् उदाहरणम् (Famous Example)

पर्वतो वह्निमान् धूमवत्त्वात्।
यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः, यथा महानसे।
अत्र च धूमः।
तस्मात् तथा।

The mountain possesses fire, because it possesses smoke.
Wherever there is smoke, there is fire, as in a kitchen.
Here (on the mountain) there is smoke.
Therefore, it is so (the mountain has fire).

अनुमानस्य प्रकाराः (Types of Inference)

न्यायदर्शने अनुमानं द्विविधम् -

1. स्वार्थानुमानम् - Inference for oneself
2. परार्थानुमानम् - Inference for others (demonstration)

परार्थानुमाने पञ्चावयवाः सन्ति - प्रतिज्ञा, हेतुः, उदाहरणम्, उपनयः, निगमनम्।

---

इति अनुमानप्रमाणविषये संक्षिप्तः लेखः।