नव्यन्यायस्य पारिभाषिकशब्दाः

पारिभाषिकम्	अर्थः	"नीलो घटः" इत्यत्र
विशेष्यम्	qualificand	घटः
प्रकारः	qualifier	नीलत्वम्
संसर्गः	relation	समवायः
विशेष्यता	qualificand-ness	घटे वर्तते
प्रकारता	qualifier-ness	नीलत्वे वर्तते
संसर्गता	relation-ness	समवाये वर्तते
प्रभेदः	लक्षणम्	उदाहरणम्
प्रागभावः	उत्पत्तेः पूर्वं विद्यमानः अभावः	घटस्य निर्माणात् पूर्वं मृत्पिण्डे घटप्रागभावः
प्रध्वंसाभावः	विनाशानन्तरं उत्पन्नः अभावः	भग्ने घटे कपालेषु प्रध्वंसाभावः
अत्यन्ताभावः	त्रिकालवर्ती अभावः	वायौ रूपस्य अत्यन्ताभावः
अन्योन्याभावः	"अयं न अन्यः" इति तादात्म्यस्य अभावः	"घटः पटो न" इति अन्योन्याभावः
प्रभेदः	लक्षणम्	उदाहरणम्
समवायिकारणम्	कार्यस्य समवायेन आश्रयः	पटस्य तन्तवः
असमवायिकारणम्	समवायिनि वर्तमानो हेतुः	पटे तन्तुसंयोगः
निमित्तकारणम्	अन्यत् सर्वं कारणम्	पटस्य तुरी-वेमा-कुविन्दादयः

गङ्गेशोपाध्यायेन (१४-शतकम्) विरचितेन तत्त्वचिन्तामणिना नव्यन्यायस्य ग्र । अस्य शास्त्रस्य विशेषः सूक्ष्मपारिभाषिकी भाषा — यया ज्ञानं, सम्बन्धः, अभावादीनाम् अतिशयेन स्पष्टं निरूपणं शक्यते। अत्र मुख्यानां शब्दानां लक्षणं दृष्टान्ताश्च निर्दिश्यन्ते।

Brief overview: Navya-Nyāya is famous for its hyper-precise technical vocabulary. This post is a working glossary of the most common terms, with Sanskrit definitions and concrete examples.

भागः १ — त्व-ता-प्रत्ययाः (अमूर्तीकरणम्)

त्व (tva)

लक्षणम् — त्वप्रत्ययेन अर्थात् सामान्यधर्मः (जातिः उपाधिर्वा) निर्दिश्यते। उदाहरणानि —

घटत्वम् — सर्वेषु घटेषु वर्तमानं सामान्यम्।
द्रव्यत्वम् — सर्वेषु द्रव्येषु वर्तमानं सामान्यम्।
कारणत्वम् — कारणे वर्तमानो धर्मः।

ता (tā)

लक्षणम् — ताप्रत्ययेन प्रायः सम्बन्धमूलकः धर्मः निर्दिश्यते। उदाहरणानि —

प्रकारता — प्रकारे (विशेषणे) वर्तमानो धर्मः। यथा "नीलो घटः" इत्यत्र नीले प्रकारता।
विशेष्यता — विशेष्ये वर्तमानो धर्मः। तत्रैव घटे विशेष्यता।
संसर्गता — सम्बन्धे वर्तमानो धर्मः।

निष्ठ (niṣṭha)

लक्षणम् — "यत्र वर्तते" इति अर्थे प्रयुज्यते। धर्मस्य आश्रयं सूचयति। उदाहरणम् — "घटनिष्ठः संयोगः" इति घटे वर्तमानः संयोगः।

भागः २ — ज्ञानस्य अवयवाः

सविकल्पकं ज्ञानं त्रिविधावयवोपेतम्। यथा "नीलो घटः" इति ज्ञाने —

विस्तरः —

विशेष्यम् (viśeṣya)

लक्षणम् — यस्य विशेषणं क्रियते तत् विशेष्यम्। उदाहरणम् — "दण्डी पुरुषः" इत्यत्र दण्डेन पुरुषस्य विशेषणात् पुरुषो विशेष्यः।

प्रकारः (prakāra)

लक्षणम् — विशेषणम्। येन विशेष्यं विशिष्टं क्रियते। उदाहरणम् — तत्रैव "दण्डी पुरुषः" इत्यत्र दण्डः प्रकारः।

संसर्गः (saṃsarga)

लक्षणम् — विशेष्य-प्रकारयोः मध्ये वर्तमानः सम्बन्धः। उदाहरणम् — "नीलो घटः" इत्यत्र नीलस्य घटे समवायः संसर्गः। "भूतले घटः" इत्यत्र संयोगः संसर्गः।

भागः ३ — सम्बन्धाः

समवायः (samavāya)

लक्षणम् — नित्यः अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः। युतसिद्धी न शक्येते भेदं पृथक्त्वेन प्राप्तुम्। उदाहरणानि —

अवयव-अवयविनोः — तन्तुषु पटः।
द्रव्य-गुणयोः — घटे रूपम्।
द्रव्य-कर्मणोः — पतने गमनम्।
जाति-व्यक्त्योः — घटे घटत्वम्।
नित्य-विशेषयोः — परमाण्वोः विशेषाः।

संयोगः (saṃyoga)

लक्षणम् — अप्राप्तयोः द्वयोः द्रव्ययोः प्राप्तिरूपः सम्बन्धः। अनित्यः। उदाहरणानि —

भूतले घटः — भूतल-घटयोः संयोगः।
वृक्षे कपिः — वृक्ष-कपिसंयोगः।

स्वरूपसम्बन्धः (svarūpa-sambandha)

लक्षणम् — यत्र पृथक् सम्बन्धः न कल्प्यते, अपितु सम्बन्धिनः स्वरूपमेव सम्बन्धः। उदाहरणम् — "भूतले घटाभावः" इत्यत्र अभावस्य आधारेण सह स्वरूपसम्बन्धः। अभावस्य समवायो न सम्भवति।

पर्याप्तिः (paryāpti)

लक्षणम् — सङ्ख्यादीनां धर्माणां आश्रये पूर्णतया वृत्तिः। उदाहरणम् — "द्वित्वं घटयोः" इत्यत्र द्वित्वं एकस्मिन् घटे न वर्तते, अपितु उभयोः समुदाये पर्याप्त्या वर्तते।

भागः ४ — अनुमानविषयकाः शब्दाः

व्याप्तिः (vyāpti)

लक्षणम् — साध्य-हेत्वोः अविनाभावसम्बन्धः। "यत्र यत्र हेतुः तत्र तत्र साध्यम्" इति नियमः। उदाहरणम् — "यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः" — धूम-वह्न्योः व्याप्तिः। महानसादौ दृष्टा।

पक्षः (pakṣa)

लक्षणम् — यत्र साध्यं साधयितुम् इष्यते सः पक्षः। उदाहरणम् — "पर्वतो वह्निमान् धूमात्" इत्यत्र पर्वतः पक्षः।

साध्यः (sādhya)

लक्षणम् — पक्षे यत् साधयितुम् इष्यते तत् साध्यम्। उदाहरणम् — तत्रैव वह्निः साध्यः।

हेतुः (hetu)

लक्षणम् — साध्यसाधकं लिङ्गम्। पक्षधर्मः, साध्यव्याप्यः, पक्षे वर्तमानः। उदाहरणम् — "पर्वतो वह्निमान् धूमात्" इत्यत्र धूमो हेतुः।

पक्षधर्मता (pakṣadharmatā)

लक्षणम् — पक्षे हेतोः वर्तनम्। उदाहरणम् — पर्वते धूमस्य वर्तनं पक्षधर्मता।

परामर्शः (parāmarśa)

लक्षणम् — व्याप्तिज्ञानविशिष्टं पक्षधर्मताज्ञानम्। अनुमितेः कारणम्। उदाहरणम् — "वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतः" इति ज्ञानं परामर्शः। अस्मादेव "पर्वतो वह्निमान्" इति अनुमितिः।

उपाधिः (upādhi)

लक्षणम् — साध्यव्यापकः सन् साधनाव्यापकः। सद्धेतौ दुष्यति व्याप्तिम्। उदाहरणम् — "पर्वतो धूमवान् वह्नेः" इति दुष्टानुमाने आर्द्रेन्धनसंयोगः उपाधिः। आर्द्रेन्धनसंयोगः धूमव्यापकः, परं वह्न्यव्यापकः।

भागः ५ — अभावः

अभावः (abhāva)

लक्षणम् — अन्यत्वम्, अस्य-अत्यन्त-अनुपलब्धिः। उदाहरणम् — "भूतले घटो नास्ति" इत्यत्र घटाभावः।

प्रतियोगी (pratiyogin)

लक्षणम् — यस्य अभावः सः प्रतियोगी। उदाहरणम् — "घटाभावः" इत्यत्र घटः प्रतियोगी।

अनुयोगी (anuyogin)

लक्षणम् — यत्र अभावः सः अनुयोगी। उदाहरणम् — "भूतले घटाभावः" इत्यत्र भूतलम् अनुयोगी।

प्रतियोगिता (pratiyogitā)

लक्षणम् — प्रतियोगिनि वर्तमानः अभावनिरूपकधर्मः। उदाहरणम् — "घटाभावे घटनिष्ठा प्रतियोगिता, सा च घटत्वावच्छिन्ना।"

अभावस्य प्रभेदाः

भागः ६ — अवच्छेदकाः (नव्यन्यायस्य विशिष्टं लक्षणम्)

अवच्छेदकः (avacchedaka)

लक्षणम् — यो धर्मः अन्यस्य धर्मस्य विषयं सङ्कोचयति सः अवच्छेदकः। उदाहरणम् — "घटाभावः" इति अभावे प्रतियोगिता घटत्वेन अवच्छिन्ना। अतः घटत्वं प्रतियोगितावच्छेदकम्। यदि अवच्छेदकं न कल्प्येत, तर्हि "घटाभावः" इति "एकस्य घटस्य अभावः" इति वा "सर्वेषां घटानाम् अभावः" इति वा इति स्पष्टं न स्यात्।

अवच्छिन्न (avacchinna)

लक्षणम् — "अवच्छेदकेन विशिष्टः" इति अर्थे। उदाहरणम् — "घटत्वावच्छिन्ना प्रतियोगिता" — अर्थात् सा प्रतियोगिता या घटत्वेन विशिष्टा।

अन्यानि अवच्छेदकप्रयोगाः

विषयतावच्छेदकः — ज्ञाने विषयतायाः अवच्छेदकः। यथा "घटज्ञाने" घटत्वं विषयतावच्छेदकम्।
कारणतावच्छेदकः — कारणे कारणताधर्मस्य अवच्छेदकः। यथा कार्यकारणभावे तन्तुत्वं पटं प्रति कारणतावच्छेदकम्।

भागः ७ — ज्ञानस्य अवस्थाः

प्रमा (pramā)

लक्षणम् — यथार्थं ज्ञानम्। तद्वति तत्प्रकारकं ज्ञानम्। उदाहरणम् — रजते "रजतम्" इति ज्ञानं प्रमा।

अप्रमा (apramā)

लक्षणम् — अयथार्थं ज्ञानम्। उदाहरणम् — शुक्तौ "रजतम्" इति ज्ञानम् अप्रमा।

संशयः (saṃśaya)

लक्षणम् — एकधर्मिणि विरुद्धधर्मद्वयावगाहि ज्ञानम्। उदाहरणम् — दूरे स्थितं वस्तु दृष्ट्वा "स्थाणुर्वा पुरुषो वा" इति ज्ञानं संशयः।

विपर्ययः (viparyaya)

लक्षणम् — मिथ्याज्ञानम्। अतस्मिन् तद्बुद्धिः। उदाहरणम् — शुक्तौ "रजतम्" इति भ्रमज्ञानं विपर्ययः।

तर्कः (tarka)

लक्षणम् — व्याप्यारोपेण व्यापकारोपः। आहार्यं ज्ञानम् अनुमानसहायकम्। उदाहरणम् — "यदि वह्निः न स्यात्, तर्हि धूमोऽपि न स्यात्" इति तर्कः। व्याप्तेः निश्चयसाधकः।

सविकल्पकम् (savikalpaka)

लक्षणम् — नामजात्यादिविशेषणविशिष्टविषयकं ज्ञानम्। उदाहरणम् — "अयं घटः" इति ज्ञानम्। घटत्वजातिविशिष्टविषयकम्।

निर्विकल्पकम् (nirvikalpaka)

लक्षणम् — नामजात्यादिविशेषणरहितं ज्ञानम्। प्रत्यक्षस्य प्रथमावस्था। उदाहरणम् — जातमात्रं प्रत्यक्षम्, यत्र घटो घटत्वेन न ज्ञायते, केवलं स्वरूपतो गृह्यते।

भागः ८ — विषयता-आश्रयादयः

विषयः (viṣaya)

लक्षणम् — ज्ञानस्य गोचरः। उदाहरणम् — "घटज्ञाने" घटो विषयः।

विषयिता (viṣayitā)

लक्षणम् — विषये वर्तमानो ज्ञाननिरूपितो धर्मः। विभागाः — विषयिता त्रिविधा —

विशेष्यता (घटे)
प्रकारता (नीलत्वे)
संसर्गता (समवाये)

आश्रयः (āśraya)

लक्षणम् — यत्र धर्मो वर्तते सः आश्रयः। उदाहरणम् — "घटे रूपम्" इत्यत्र घटो रूपस्य आश्रयः।

वृत्तिः (vṛtti)

लक्षणम् — आधार्य-आधारयोः सम्बन्धः। उदाहरणम् — "घटे रूपस्य समवायेन वृत्तिः।"

भागः ९ — कार्यकारणभावः

कारणम् (kāraṇa)

लक्षणम् — अनन्यथासिद्धं नियतपूर्ववर्ति। प्रभेदाः —

अन्वयः (anvaya)

लक्षणम् — "कारणसत्त्वे कार्यसत्त्वम्" इति अनुवृत्तिः। उदाहरणम् — तन्तुषु सत्सु पटोत्पत्तिः।

व्यतिरेकः (vyatireka)

लक्षणम् — "कारणाभावे कार्याभावः" इति व्यावृत्तिः। उदाहरणम् — तन्त्वभावे पटाभावः।

उपसंहारः

एतेषां पारिभाषिकशब्दानां सम्यक् परिज्ञानं विना नव्यन्यायस्य ग्रन्थपठने सौकर्यं न लभ्यते। अयं कोशः क्रमेण वर्धिष्यते। पाठकैः यदि कस्यचित् शब्दस्य निर्वचनस्य आवश्यकता भवति, तर्हि [अस्माकं संपर्कम्](/about-us) कर्तुं शक्यते।

This is a living glossary. It grows with time. For traditional study, read the [Tarkasaṅgraha with Dīpikā](/grantha) in parallel with this reference.

सन्दर्भाः

तर्कसङ्ग्रहः — अन्नम्भट्टप्रणीतः (१७-शतकम्)
तत्त्वचिन्तामणिः — गङ्गेशोपाध्यायप्रणीतः (१४-शतकम्)
न्यायसिद्धान्तमुक्तावली — विश्वनाथप्रणीता