सप्तपदार्थाः

प्रस्तावना (Introduction)

न्यायवैशेषिकदर्शने सर्वं वस्तुजातं सप्तसु पदार्थेषु अन्तर्भवति। तर्कसङ्ग्रहे एतेषां विवेचनं कृतम्।

In the Nyāya-Vaiśeṣika philosophy, all existents are classified under seven categories. The Tarkasaṅgraha provides a systematic exposition of these.

सप्त पदार्थाः (The Seven Categories)

१. द्रव्यम् (Dravya - Substance)

द्रव्याणि नव - पृथिवी, आपः, तेजः, वायुः, आकाशः, कालः, दिक्, आत्मा, मनः।

There are nine substances: earth, water, fire, air, ether, time, space, self, and mind.

द्रव्यं गुणकर्मणां आश्रयः। Substance is the substratum of qualities and actions.

२. गुणः (Guṇa - Quality)

गुणाश्चतुर्विंशतिः।

There are twenty-four qualities including:

• रूपम् (color)
• रसः (taste)
• गन्धः (smell)
• स्पर्शः (touch)
• संख्या (number)
• परिमाणम् (magnitude)
• पृथक्त्वम् (distinctness)
• संयोगः (conjunction)
• विभागः (disjunction)
• बुद्धिः (cognition)
• सुखम् (pleasure)
• दुःखम् (pain)
• इच्छा (desire)
• द्वेषः (aversion)
• प्रयत्नः (effort)

३. कर्म (Karma - Action)

कर्माणि पञ्च - उत्क्षेपणम्, अवक्षेपणम्, आकुञ्चनम्, प्रसारणम्, गमनम्।

There are five types of action: throwing upward, throwing downward, contraction, expansion, and locomotion.

४. सामान्यम् (Sāmānya - Universal)

सामान्यं नाम अनेकवृत्ति। That which resides in many is universal.

उदाहरणम्: घटत्वम् (potness), गोत्वम् (cowness)

५. विशेषः (Viśeṣa - Particularity)

नित्यद्रव्यवृत्तिः अन्त्यभेदकः विशेषः। Particularity is the ultimate differentiator residing in eternal substances.

६. समवायः (Samavāya - Inherence)

अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः। Inherence is the relation between inseparables.

उदाहरणम्: तन्तुपटयोः सम्बन्धः (relation between threads and cloth)

७. अभावः (Abhāva - Absence)

अभावश्चतुर्विधः -

1. प्रागभावः - Prior absence (before production)
2. प्रध्वंसाभावः - Posterior absence (after destruction)
3. अत्यन्ताभावः - Absolute absence
4. अन्योन्याभावः - Mutual absence

उपसंहारः (Conclusion)

एते सप्त पदार्थाः सर्वस्य ज्ञेयस्य वर्गीकरणं कुर्वन्ति। एतेषां ज्ञानेन तत्त्वज्ञानं भवति।

These seven categories provide a comprehensive classification of all knowable reality. Knowledge of these leads to understanding of truth.

---

इति सप्तपदार्थविषये संक्षिप्तः लेखः।