प्रत्यक्षप्रमाणम् - Direct Perception
Pratyakṣa Pramāṇa - The Means of Perception
प्रत्यक्षप्रमाणम्
| इन्द्रियम् | विषयः | द्रव्यम् |
|---|---|---|
| चक्षुः | रूपम् | तेजः |
| श्रोत्रम् | शब्दः | आकाशः |
| घ्राणम् | गन्धः | पृथिवी |
| रसना | रसः | आपः |
| त्वक् | स्पर्शः | वायुः |
परिभाषा (Definition)
तर्कसङ्ग्रहे प्रत्यक्षस्य लक्षणम् -
इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम्।
Perception is the cognition born from the contact of sense organ with its object.
प्रत्यक्षस्य प्रकाराः (Types of Perception)
१. निर्विकल्पकप्रत्यक्षम् (Indeterminate Perception)
प्रथमं ज्ञानं यत्र विशेषणविशेष्यभावः न गृह्यते।
The initial cognition where the qualifier-qualified relation is not apprehended. It is the bare awareness of an object without any conceptual determination.
उदाहरणम्: प्रथमं घटदर्शने "किमपि इदम्" इति ज्ञानम्।२. सविकल्पकप्रत्यक्षम् (Determinate Perception)
विशेषणविशेष्यभावावगाहि ज्ञानम्।
Cognition that apprehends the qualifier-qualified relation.
उदाहरणम्: "अयं घटः" इति ज्ञानम्।इन्द्रियाणि (Sense Organs)
पञ्च बाह्येन्द्रियाणि सन्ति -
इन्द्रियार्थसन्निकर्षाः (Sense-Object Contacts)
षड्विधाः सन्निकर्षाः -
१. संयोगः (Conjunction)
चक्षुषा घटस्य ग्रहणम्। Direct contact, as when the eye perceives a pot.
२. संयुक्तसमवायः (Inherence in the Conjoined)
चक्षुषा घटरूपस्य ग्रहणम्। Perceiving color which inheres in the pot that is conjoined with the eye.
३. संयुक्तसमवेतसमवायः (Inherence in What Inheres in the Conjoined)
रूपत्वस्य ग्रहणम्। Perceiving colorness which inheres in color.
४. समवायः (Inherence)
श्रोत्रेण शब्दस्य ग्रहणम्। As when the ear perceives sound (sound inheres in ether, and ear is made of ether).
५. समवेतसमवायः (Inherence in the Inhering)
शब्दत्वस्य ग्रहणम्। Perceiving soundness.
६. विशेषणता (Qualifierness)
अभावस्य ग्रहणम्। Perceiving absence.
प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यम् (Validity of Perception)
प्रत्यक्षं सर्वप्रमाणानां मूलम्। अनुमानादीनां प्रत्यक्षमूलकत्वात्।
Perception is the foundation of all means of knowledge. Inference and other pramāṇas ultimately depend on perceptual knowledge.
दोषाः (Defects Affecting Perception)
कदाचित् प्रत्यक्षं भ्रान्तं भवति -
- इन्द्रियदोषात् (defect in sense organ)
- विषयदोषात् (defect in object)
- सम्बन्धदोषात् (defect in contact)
- मनोदोषात् (defect in mind)
इति प्रत्यक्षप्रमाणविषये संक्षिप्तः लेखः।